Sturende intuïtie 

Mei 2011

Nederlanders aan het woord over gezondheid en gezond leven, is de titel van een RIVM rapport geschreven door Sjoerd Kooiker van SCP. Het is een analyse van een serie focusgroep gesprekken met Nederlanders van verschillende leeftijden en verschillende sociale achtergronden.

Het levert een aantal min of meer bekende – maar belangrijke – inzichten op en nieuwe punten die ons aan het denken zetten. Laat ik er een paar langslopen.

Gezondheid is belangrijk, maar ook vanzelfsprekend. Zelf roep ik altijd dat gezondheid voor 90% van de bevolking pas een aandachtspunt wordt, als die bedreigd wordt. Er zo staat dat ook in het rapport. Mensen moeten een trigger krijgen om aan hun gezondheid te werken. Zo’n trigger kan een plotselinge ziekte zijn, een gebeurtenis in de omgeving, of zelfs een jurk die niet meer past. Dat gegeven is bekend uit de literatuur en noemde prof. Nanne de Vries nog onlangs ingrijpende levensgebeurtenissen in de Wilhelmina Rouwenhorst lezing. Daarom is het belangrijk een aanbod voor gezondheidsbevordering op het goede moment te doen, bijvoorbeeld bij bezoek aan de huisarts voor klachten.

Gezondheid is geen doel maar een middel. Kooiker onderscheidt externe en interne aspecten van gezondheid. Extern is ‘kunnen doen wat je wilt doen’, wat in het Ottawa Charter al verwoord wordt als participeren in de samenleving. Intern is ‘lekker in je vel zitten’ of ‘energie hebben’. Mensen gebruiken ook andere beschrijvingen die dicht bij het begrip ‘geluk’ komen. Daarom kunnen ook mensen met chronische ziekten zich vaak gezond voelen. Dit vraagt om een herbezinning op wat professionals ‘gezond’ noemen: ‘afwezigheid van ziekte’ is een begrip dat niet aansluit bij ideeën van gewone mensen. Steeds vaker hoor je als definitie ‘in staat zijn om te gaan met de gezondheidsuitdagingen in de omgeving’. ‘Sterk voor gezondheid’ noemen wij dat bij het NIGZ.

Gezondheidsfatalisme. Mensen uit lage SES groepen vinden volgens het onderzoek van Kooiker gezondheid vaak iets negatiefs, iets waar ze zelf geen grip op hebben. Het overkomt je gewoon en verdwijnt ook gewoon. Ik ken dat uit mijn praktijk als tropenarts maar al te goed: veel patiënten hadden het gevoel geen grip te hebben op hun eigen leven en hoopten op God, Allah of de voorouders om het beste te bereiken. Ook Judith Hibbard beschrijft dat in haar publicaties over Patient Activation Measure. Mensen kunnen pas aan hun gezondheid gaan werken als ze eerst zelfvertrouwen hebben, en in hun eigen kracht geloven. Daarom is het opbouwen van functionele gezondheidsvaardigheden zo belangrijk. Onze gezondheidsboodschappen zullen altijd als betuttelend worden beschouwd, als we de fase van zelfvertrouwen versterken overslaan.

Intuïtie bepaalt gezondheidsgedrag. In het rapport vond ik dit wel het meest opmerkelijke gegeven, dat op verschillende plaatsen terugkwam: mensen geven aan vaak beslissingen onbewust te nemen, boodschappen van reclamemakers of voorlichters op basis van gevoel te accepteren of te verwerpen. Wie bij het congres Beslist Uw Keuze was, herkent onmiddellijk wat Prof. Sitskoorn en Prof. Prast daarover te berde brachten. De mens is geen homo economicus, die rationeel beslist en weloverwogen handelt. ‘Je gevoel stuurt je’, ‘signalen uit je lichaam’, ‘wat je van thuis hebt meegekregen’ zijn omschrijvingen van mensen over hoe zij beslissen over gezondheid. Het onderbewuste neemt beslissingen voor wij het ons realiseren. De noodzaak om onze interventiemodellen in de gezondheidsbevordering te heroverwegen, wordt nog eens onderstreept door de bevindingen van Kooiker. Nudging is een interessant concept, dat aansluit bij onderbewuste beslissingsmethoden die mensen hanteren.

Kortom, Kooiker heeft met dit onderzoek een waardevolle bijdrage geleverd aan de gedachtevorming over toekomst van de gezondheidsbevordering. Wordt hopelijk vervolgd.

jaap@kootphc.nl © Jaap Koot 2013